Varis Genetik mi?

“Anneannemde vardı, annemde de var, sırada ben mi varım?” Varis konusunda en sık sorulan sorulardan biri budur ve haklı bir sorudur: aile öyküsü, varis gelişiminde bildirilen en güçlü etkenlerden biridir.

Ancak “kalıtsal” kelimesi burada, göz rengi ya da tek gen hastalıklarındaki anlamıyla kullanılmaz. Varis çok etkenli (multifaktöriyel) bir tablodur: birden fazla genin etkisi, hormonal durum ve yaşam koşulları bir araya geldiğinde ortaya çıkar. Bu ayrım hem gereksiz kaderciliği hem de yanlış bir güven duygusunu önler.

Varis kalıtsal mıdır?

Kısa cevap: kalıtsal yatkınlık vardır, ancak tek başına belirleyici değildir. Aile öyküsü bulunan kişilerde varis görülme olasılığı artar ve tablo genellikle daha erken yaşta başlar. Buna karşılık bu kişilerin bir bölümünde ömür boyu varis gelişmez.

Kalıtsal olarak aktarılan şey “varis” değil, damar duvarının ve kapakçıkların yapısal özellikleridir. Bazı kişilerde damar duvarındaki bağ dokusu ve düz kas yapısı, basınç altında daha kolay esneyecek biçimdedir. Kapakçık yaprakçıklarının yapısı ve sayısı da kişiden kişiye değişir. Bu yapısal farklar, aynı yaşam koşulları altında bir kişide varis gelişirken diğerinde gelişmemesini açıklar.

Neden “tek gen” değil?

Tek gen hastalıklarında belirli bir gendeki değişiklik, tabloyu büyük ölçüde tek başına belirler. Variste durum böyle değildir. Birden fazla gen bölgesi, damar duvarı ve kapakçık gelişimiyle ilişkili küçük katkılar sağlar; bu katkıların toplamı kişinin “zeminini” oluşturur. Üzerine gebelik, kilo, meslek düzeni ve yaş gibi etkenler eklendiğinde tablo ortaya çıkar ya da çıkmaz.

Bu nedenle varis için rutin bir genetik test yoktur ve önerilmez. Aile öyküsü, en pratik ve en anlamlı bilgidir.

Aile öyküsü riski ne kadar değiştirir?

Aile öyküsü bulunan kişilerde iki şey değişir:

• Başlangıç yaşı öne kayar. Aile öyküsü olan kişilerde damar belirginleşmesi ve şikâyetler daha genç yaşta ortaya çıkabilir.
• Tetikleyicilere yanıt daha belirgindir. Gebelik, kilo artışı ya da ayakta çalışmaya başlamak gibi bir yük eklendiğinde tablo daha hızlı belirginleşir.

Her iki ebeveynde de varis olması, tek ebeveynde olmasına göre riski daha da artırır. Ancak bu bir kesinlik değil, olasılık artışıdır. Sıklık verileri kullanılan tanı ölçütüne ve incelenen topluma göre belirgin biçimde değiştiği için, tek bir yüzde vermek yanıltıcı olur.

Kalıtım dışında rol oynayan etkenler

Yatkınlık zemini oluşturur; aşağıdaki etkenler bu zeminin üzerine yük bindirir.

Hormonal etkiler

Kadın cinsiyet, varis için bildirilen etkenlerden biridir. Kadınlık hormonları damar duvarındaki düz kası gevşetir; gevşeyen duvar basınç altında daha kolay genişler. Gebelik, ergenlik, menopoz ve hormon içeren tedaviler bu etkinin belirginleştiği dönemlerdir.

Gebelik

Gebelikte dolaşan kan hacmi artar, hormonal etki damar duvarını gevşetir ve büyüyen rahim karın içi toplardamarlara baskı yapar. Bu üç etki birlikte bacak toplardamarlarındaki basıncı yükseltir. Gebelik sayısı arttıkça damarların toparlanma şansı azalır. Ayrıntı için hamilelikte varis başlığına bakabilirsiniz.

Meslek düzeni ve hareketsizlik

Uzun süre ayakta sabit durmayı ya da hareketsiz oturmayı gerektiren işlerde baldır kas pompası gün boyu çok az devreye girer. Belirleyici olan ayakta mı oturarak mı çalışıldığı değil, hareketsizliğin süresidir.

Kilo ve yaş

Fazla kilo karın içi basıncı artırarak bacaklardan dönen kanın önünde ek direnç oluşturur. Yaşın ilerlemesiyle damar duvarının ve kapakçıkların esnekliği azalır.

Bacak travması ve geçirilmiş pıhtı

Bacağa yönelik ciddi bir travma, damarlarda kalıcı hasar bırakabilir. Ayrıca daha önce derin ven trombozu geçirilmişse tablo farklı değerlendirilir — bu, aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

Kan pıhtısı varisin nedeni midir?

Burada iki durumu birbirinden ayırmak gerekir; bu ayrım sık karıştırılır.

Birincil varis, toplumda çok daha sık görülen tablodur ve yüzeyel sistemdeki kapakçık yetmezliğiyle gelişir. Pıhtı nedeniyle oluşmaz.

İkincil varis ise derin toplardamarlarda daha önce geçirilmiş bir pıhtının (derin ven trombozu) sonucudur. Pıhtı iyileşse bile derin sistemdeki akımı ve kapakçıkları kalıcı olarak bozabilir; bu tabloya post-trombotik sendrom denir. Bu durumda yüzeyel damarlar, yetersiz kalan derin sistemin yükünü taşımak üzere genişler.

Yani her varis pıhtıya bağlı değildir; ancak geçirilmiş bir pıhtı ikincil varis nedeni olabilir. Ayrım önemlidir, çünkü ikincil variste yüzeyel damarlar bir “yan yol” işlevi görüyor olabilir ve düşünmeden kapatılmaları uygun olmayabilir.

Ayrıca varisli damarlarda yüzeyel ven trombozu (tromboflebit) gelişme olasılığı artar. Bu, damar boyunca sert, kırmızı ve ağrılı bir şerit olarak fark edilir ve değerlendirilmesi gerekir.

Kalıtsal yatkınlık damarda tam olarak neyi değiştirir?

Aile öyküsünün varis riskini neden artırdığı sorusunun cevabı damar duvarının yapısındadır. Toplardamar duvarı, bağ dokusu lifleri ve düz kas hücrelerinden oluşur. Bu iki bileşenin oranı ve niteliği kişiden kişiye değişir.

Bağ dokusu daha esnek, düz kas desteği daha zayıf olan bir damar, aynı basınç altında daha kolay genişler. Genişleyen damarda kapakçık yaprakçıkları birbirine tam değemez hâle gelir; kapanamayan kapakçık daha çok kaçağa, daha çok kaçak daha yüksek basınca yol açar. Yani kalıtsal yatkınlık, bu kendini besleyen döngünün daha kolay başlamasına zemin hazırlar.

Kapakçıkların sayısı ve yerleşimi de değişkendir. Bazı kişilerde belirli damar segmentlerinde kapakçık sayısı daha azdır; bu bölgeler kaçağın ilk başladığı yerler olabilir. Bu yapısal farklar, aynı meslekte çalışan iki kişiden birinde varis gelişirken diğerinde gelişmemesini açıklar.

Bağ dokusu ile ilgili durumlar

Bağ dokusunu geniş çapta etkileyen bazı kalıtsal durumlarda varis daha erken yaşta ve daha yaygın görülebilir. Bu kişilerde sıklıkla eşlik eden başka bulgular da vardır: eklem aşırı hareketliliği, ciltte aşırı esneklik, fıtık eğilimi ya da düztabanlık. Erken yaşta başlayan, yaygın ve hızlı ilerleyen bir varis tablosunda bu olasılığın akılda tutulması yararlıdır.

Bu durum toplumda seyrek görülür ve varisi olan çoğu kişiyi ilgilendirmez. Ancak varis çok genç yaşta başlamışsa, yalnızca damara odaklanmak yerine genel değerlendirme yapmak doğru olur.

Kalıtsal yatkınlık tedavi kararını değiştirir mi?

Tedavi kararı aile öyküsüne göre değil, mevcut şikâyete ve Doppler bulgularına göre verilir. Ancak aile öyküsü iki noktada plana yansır.

Takip aralığı. Yatkınlığı olan ve henüz şikâyeti hafif olan kişilerde düzenli izlem, tablonun ilerleyip ilerlemediğini erken gösterir.

Yeni damar beklentisi. Kalıtsal yatkınlık, tedavi sonrasında yıllar içinde yeni damar bölgelerinin ortaya çıkma olasılığını da etkiler. Bu, işlemin başarısız olduğu anlamına gelmez; zeminin devam ettiği anlamına gelir. Bu nedenle işlem sonrası dönemde de destekleyici önlemlerin sürdürülmesi ve düzenli takip önerilir.

Aile öyküsü olan biri ne yapmalı?

Yatkınlık değiştirilemez; ancak üzerine binen yük azaltılabilir. Aile öyküsü olan kişilerde şu yaklaşım makuldür:

• Hareketi güne yayın. Baldır kaslarını çalıştıran kısa yürüyüşler, tek seferlik uzun egzersizden daha düzenli katkı sağlar.
• Uzun hareketsizlik dilimlerini bölün. Ayakta çalışırken ağırlığı iki bacak arasında değiştirin; oturarak çalışırken saat başı ayağa kalkın.
• Kilonuzu izleyin. Karın içi basıncındaki artış doğrudan bacaklara yansır.
• Gebelik dönemlerinde önlem alın. Basınçlı çorap ve bacak yükseltme, gebelikte en çok işe yarayan önlemlerdir.
• Şikâyeti erken değerlendirin. Damar henüz görünmese bile gün sonunda artan ağırlık hissi ve akşam şişliği varsa değerlendirme anlamlıdır.

Bu önlemler varisi kesin olarak önlemez; ancak başlangıcı geciktirmeye ve şikâyetleri hafifletmeye katkıda bulunur. Ayrıntılı liste için doğal yöntemlerin gerçekte ne yaptığı başlığına bakabilirsiniz.

Ne zaman değerlendirme gerekir?

Aile öyküsü olsun ya da olmasın, aşağıdaki durumlarda damar değerlendirmesi gerekir:

• Gün sonunda artan, sabah gerileyen bacak ağırlığı ve ayak bileği şişliği
• Kabarık, kıvrımlı damarların ortaya çıkması
• Ayak bileği çevresinde cilt renginin koyulaşması, cilt altında sertleşme
• Kapanmakta zorlanan yara
• Varisli damardan kanama
• Tek bacakta ani gelişen şişlik, ısı artışı ve ağrı — bu bulgu gecikmeden değerlendirilmelidir

Değerlendirme, ayakta yapılan renkli Doppler ultrason ile yapılır. Yalnızca yatarak yapılan incelemede kaçak gözden kaçabilir. Ayrıntı için varis ultrasonu neden önemlidir başlığına bakabilirsiniz.

Çocuklarıma geçer mi?

Yatkınlık aktarılabilir; ancak bu, çocuklarınızda varis gelişeceği anlamına gelmez. Aktarılan şey damar yapısına ait bir eğilimdir, hastalığın kendisi değil. Aile öyküsü bilinen kişilerde erken yaşta uygulanan hareket alışkanlığı, kilo kontrolü ve uzun hareketsizlikten kaçınma, bu eğilimin üzerine binen yükü azaltır.

Ergenlik döneminde damar belirginleşmesi fark edilirse, bunu “genç yaşta olmaz” diye görmezden gelmek yerine değerlendirmek doğru olur. Erken başlayan tablolarda takip, ilerlemenin izlenmesi açısından değerlidir.

Not: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular