Varis Nedir ve Neden Olur ?

Bacakta beliren mor-mavi damarlar, gün sonunda artan ağırlık hissi, akşama doğru şişen ayak bileği ya da geceleri gelen baldır krampları… Bu şikâyetlerle karşılaşan çoğu kişinin ilk sorusu aynıdır: varis nedir ve neden olur? Sorunun arkasında çoğu zaman iki endişe yatar — bu damarlar yalnızca görüntü meselesi mi, yoksa ilerleyen bir sorunun işareti mi?

Kısa cevap şudur: varis bir damar hastalığıdır ve altında çoğu zaman venöz yetmezlik denen bir akım bozukluğu bulunur. Bazı kişilerde yıllarca yalnızca görüntü sorunu olarak kalır; bazı kişilerde ise ağrı, şişlik, cilt renk değişikliği ve ileri aşamada yara ile seyreder. Hangi grupta olunduğu, damarın dışarıdan görünüşüne bakılarak değil, damar içindeki akımın incelenmesiyle anlaşılır.

Varis nedir?

Toplardamarlar (venler), dokularda kullanılmış kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Bacaklarda bu iş yerçekimine karşı yapılır: kanın ayaktan kalbe kadar yaklaşık bir metrelik yolu yukarı doğru kat etmesi gerekir. Varis, bu taşıma düzeninin bozulması sonucunda toplardamarın genişlemesi, uzaması ve deri altında kıvrımlı bir yapı olarak belirginleşmesidir.

Varis en sık bacaklarda görülür, çünkü yerçekiminin etkisi ve ayakta geçirilen süre en çok burada yüklenir. Vücudun başka bölgelerindeki toplardamarlarda da benzer genişlemeler olabilir; ancak halk arasında “varis” denince genellikle bacak varisleri kastedilir.

Kılcal damar, retiküler ven ve varis aynı şey mi?

Bacakta görünen her damar varis değildir. Üç ayrı yapı sık sık birbirine karıştırılır:

• Kılcal damarlar (telenjiektazi): Deri yüzeyine çok yakın, kırmızı-mor renkli, saç teli inceliğinde ağ görünümlü damarlar. Kabarık değildir, elle hissedilmez.
• Retiküler venler: Kılcal damarlardan daha kalın, mavimsi renkte, deri altında düz seyreden damarlar. Genellikle kabarmaz.
• Varis (variköz ven): Deri yüzeyinden kabarık, elle hissedilebilen, kıvrımlı ve genişlemiş toplardamarlar.

Bu ayrım önemlidir, çünkü şikâyetin kaynağı ile görünen yapı her zaman aynı olmaz. Yalnızca kılcal damarı olan bir kişide de altta besleyici bir kaçak bulunabilir; buna karşılık belirgin varisi olan bir kişide şikâyet hiç olmayabilir.

Varis neden olur? Altta yatan mekanizma

Bacak toplardamarlarının içinde, kanın yalnızca yukarı yönde ilerlemesini sağlayan tek yönlü kapakçıklar bulunur. Yürürken baldır kasları kasılır ve derin toplardamarları sıkarak kanı yukarı doğru iter; bu düzenek “baldır kas pompası” olarak adlandırılır. Kaslar gevşediğinde kapakçıklar kapanır ve kanın geriye kaçması engellenir.

Bu düzenin herhangi bir halkası bozulduğunda tablo değişir. Kapakçıklar tam kapanamazsa, kaslar gevşediği anda kan yukarıdan aşağıya doğru geri kaçar. Buna reflü (kaçak) denir. Geriye kaçan kan alttaki damarlarda birikir ve damar içindeki basıncı artırır.

Basınç artışı damarı nasıl genişletir?

Artan iç basınç, zamanla damar duvarını esnetir. Damar genişledikçe kapakçık yaprakçıkları birbirine değemez hâle gelir; kapanamayan kapakçık daha çok kaçağa, daha çok kaçak daha yüksek basınca yol açar. Bu kendini besleyen döngü, varisin neden zamanla ilerleyebildiğini açıklar.

Basınç yalnızca damarı genişletmez. Yüksek venöz basınç uzun sürede kılcal damar düzeyinde de etkisini gösterir: sıvı ve kan hücreleri dokuya sızar, bacakta şişlik oluşur, cilt altında sertleşme ve kahverengi renk değişikliği gelişebilir. İleri aşamada, özellikle iç bilek çevresinde iyileşmekte zorlanan venöz ülser ortaya çıkabilir.

Kaynak nerede olur?

Kaçağın kaynağı çoğu zaman bacağın iç yüzünde ilerleyen büyük safen ven ya da baldırın arkasındaki küçük safen vendir. Bazı kişilerde kaynak, derin ve yüzeyel sistemi birbirine bağlayan perforan damarlardır. Görünen varis dalları çoğu zaman bu kaynaktan beslenir. Bu nedenle yalnızca görünen dalı hedef alan bir yaklaşım, kaynak açık kaldığında yeni damarların ortaya çıkmasını engellemeyebilir.

Varis gelişiminde rol oynayan etkenler

Varis, tek bir nedene bağlanabilen bir hastalık değildir. Kalıtsal yatkınlık zemini oluşturur; üzerine eklenen etkenler tabloyu belirginleştirir. Ailesinde varis bulunan herkeste varis gelişmez, ailesinde varis öyküsü olmayan kişilerde de varis görülebilir.

• Ailede varis veya venöz yetmezlik öyküsü. En sık bildirilen etkendir; ayrıntı için varis genetik mi başlığına bakabilirsiniz.
• Kadın cinsiyet ve hormonal değişimler. Gebelik, ergenlik, menopoz ve hormon içeren tedaviler damar duvarının gevşemesine katkıda bulunabilir.
• Gebelik ve gebelik sayısının artması. Büyüyen rahmin karın içi damarlara baskısı ve artan kan hacmi birlikte etkilidir; hamilelikte varis ayrı bir başlıktır.
• Fazla kilo ve obezite. Karın içi basıncı artırarak bacaklardan dönen kanın önünde ek direnç oluşturur.
• Uzun süre ayakta durmayı ya da hareketsiz oturmayı gerektiren çalışma düzeni. Baldır kas pompası devreye girmediğinde kan bacaklarda daha uzun süre kalır.
• Yaşın ilerlemesi. Damar duvarının ve kapakçıkların esnekliği zamanla azalır.
• Geçirilmiş bacak travması veya derin ven trombozu. Bu durumda tablo ikincil varis olarak değerlendirilir.

Varis erişkinlerde sık görülen bir durumdur ve kadınlarda erkeklere göre daha sık bildirilmektedir. Bildirilen sıklık, kullanılan tanı ölçütüne ve incelenen topluma göre belirgin biçimde değişir; bu nedenle tek bir yüzde vermek yanıltıcı olur.

Birincil ve ikincil varis ayrımı

Varis, ortaya çıkış nedenine göre iki grupta değerlendirilir ve bu ayrım tedavi planını doğrudan etkiler.

Birincil varis, derin toplardamar sisteminde bilinen bir tıkanıklık ya da hasar olmadan, yüzeyel sistemdeki kapakçık yetmezliğiyle gelişir. Toplumda görülen varislerin büyük bölümü bu gruptadır.

İkincil varis ise derin sistemdeki bir sorunun sonucudur. En sık nedeni, daha önce geçirilmiş derin ven trombozudur: pıhtı iyileştikten sonra bile derin damarın kapakçıklarında kalıcı hasar bırakabilir. Bu tabloya post-trombotik sendrom denir. Bu durumda yüzeyel damarlar, tıkalı ya da yetersiz kalan derin sistemin yükünü taşımak üzere genişler. Böyle bir hastada yüzeyel damarların düşünmeden kapatılması doğru olmayabilir; çünkü o damarlar bir “yan yol” işlevi görüyor olabilir.

Bu iki tabloyu dışarıdan bakarak ayırmak mümkün değildir. Ayrım, Doppler ultrasonda derin ve yüzeyel sistemin ayrı ayrı incelenmesiyle yapılır.

Varisin belirtileri nelerdir?

Varis her zaman görünür bir damarla başlamaz. Sık karşılaşılan şikâyetler şunlardır:

• Bacakta ağırlık, dolgunluk ve yorgunluk hissi — tipik olarak gün ilerledikçe artar
• Akşama doğru belirginleşen, sabah düzelen ayak bileği şişliği
• Gece gelen baldır krampları ve huzursuz bacak hissi
• Damar üzerinde ya da bacak cildinde kaşıntı
• Ayakta dururken ve sıcak havada artan, bacak yukarı kaldırılınca azalan künt ağrı
• Ayak bileği çevresinde kahverengi renk değişikliği, cilt altında sertleşme

Şikâyetlerin ayakta artıp yatarken azalması, venöz kökene işaret eden en karakteristik özelliktir. Belirtilerin ayrıntısı için varis belirtileri başlığına bakabilirsiniz.

Burada sık rastlanan bir yanılgıya değinmek gerekir: görünen damarın büyüklüğü ile şikâyetin şiddeti birbirine uymayabilir. Çok belirgin varisleri olan bir kişi neredeyse hiç yakınmayabilirken, dışarıdan yalnızca birkaç kılcal damarı görünen bir kişide belirgin ağrı ve şişlik olabilir. Bu nedenle karar, yalnızca dış görünüşe bakılarak verilmez.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlar gecikmeden değerlendirilmelidir:

• Tek bacakta ani gelişen şişlik, ısı artışı ve ağrı
• Varisli damar üzerinde sertleşme, kızarıklık ve dokunmakla belirgin hassasiyet
• Ayak bileği çevresinde açılan, kapanmakta zorlanan yara
• Varisli damardan kanama
• Cilt renginin koyulaşması ve cilt altında sertleşme

Hangi bulguların daha yakından izlenmesi gerektiği hangi varis tehlikelidir başlığında ayrıntılı ele alınmıştır.

Varis tanısı nasıl konur?

Değerlendirme muayeneyle başlar; ancak varisin altında yatan nedeni belirlemenin tek yolu ayakta yapılan renkli Doppler ultrason incelemesidir. Yatarak yapılan bir incelemede kaçak gözden kaçabilir, çünkü reflü ancak yerçekimi etkisi altındayken belirgin hâle gelir.

Doppler incelemesinde şu sorular yanıtlanır: Derin sistem açık ve sağlıklı mı? Yüzeyel sistemde kaçak var mı, varsa nereden başlıyor? Kaçağın süresi ne kadar? Perforan damarların rolü ne? Görünen varis dalları hangi kaynaktan besleniyor? Bu harita çıkarılmadan tedavi planı yapmak, sorunun kaynağını değil sonucunu hedeflemek anlamına gelir.

İncelemeyi yapan hekimin tedaviyi de üstlenecek kişi olması, toplardamar anatomisindeki kişisel değişkenliklerin doğru yorumlanması açısından önemlidir. Konunun ayrıntısı için varis ultrasonu neden önemlidir başlığına bakabilirsiniz.

Varis kendiliğinden geçer mi?

Kapakçık yetmezliğine bağlı gelişmiş bir varis kendiliğinden düzelmez. Yaşam tarzı düzenlemeleri ve varis çorabı şikâyetleri hafifletebilir, tablonun ilerleme hızını yavaşlatmaya katkıda bulunabilir; ancak altta yatan kaçağı ortadan kaldırmaz. Gebelikte ortaya çıkan varislerin bir bölümü doğumdan sonraki aylarda belirgin biçimde geriler — bu, kuralın istisnası değil, geçici basınç artışının ortadan kalkmasının sonucudur; hepsinin kaybolması ise beklenmemelidir.

Buna karşılık her varis için işlem gerekmez. Şikâyet düzeyi, Doppler bulguları, cilt değişiklikleri ve kişisel beklentiler birlikte değerlendirilir. Bazı kişide takip ve destekleyici önlemler yeterli olur; bazı kişide ameliyatsız tedavi seçenekleri gündeme gelir.

Varis ilerler mi? Evreleme nasıl yapılır?

Kronik venöz hastalık, uluslararası kılavuzlarda CEAP adı verilen bir sınıflamayla evrelenir. Sınıflamanın klinik bölümü, hastalığın dışarıdan görünen ağırlığını basamaklandırır:

• Görünür damar yok, şikâyet var: Bacakta ağırlık ve yorgunluk hissi vardır, ancak muayenede belirgin bir damar görülmez.
• Kılcal ve retiküler damarlar: İnce, kabarık olmayan damarlar belirginleşmiştir.
• Varis (variköz venler): Kabarık, kıvrımlı damarlar ortaya çıkmıştır.
• Ödem: Bacakta, özellikle ayak bileği çevresinde şişlik eklenmiştir.
• Cilt değişiklikleri: Renk koyulaşması, cilt altında sertleşme, egzama benzeri değişiklikler görülür.
• İyileşmiş veya açık venöz yara: En ileri basamaktır.

Bu basamaklar herkeste sırayla ve aynı hızda ilerlemez. Kimi kişide tablo yıllarca aynı basamakta kalır; kimi kişide birkaç yıl içinde cilt değişiklikleri gelişir. İlerleme hızını belirleyen en önemli etken, altta yatan kaçağın ne kadar geniş ve ne kadar uzun süreli olduğudur. Evreleme, tedavi kararının tek ölçütü değildir; ancak izlemde nerede olunduğunu ortak bir dille anlatmayı sağlar.

Varisle karıştırılan durumlar

Bacakta şişlik ve ağrının tek nedeni varis değildir. Ayırt edilmesi gereken başlıca durumlar şunlardır:

• Derin ven trombozu: Tek bacakta hızla gelişen şişlik, ısı artışı ve ağrı ile seyreder. Venöz kökenli olsa da acil değerlendirme gerektiren ayrı bir tablodur.
• Yüzeyel tromboflebit: Varisli damarın kendi içinde pıhtı ve iltihap gelişmesidir; damar boyunca sert, kırmızı ve ağrılı bir şerit olarak fark edilir.
• Lenfödem: Lenf sıvısının birikmesiyle oluşur. Şişlik genellikle ayak sırtını da içerir ve gece istirahatiyle venöz ödem kadar gerilemez.
• Kalp, böbrek veya karaciğer kaynaklı ödem: Genellikle iki taraflıdır ve tek başına bacak bulgusu olarak kalmaz.
• Kas-iskelet ve sinir kaynaklı ağrılar: Bel fıtığına bağlı bacak ağrısı, ayakta durmakla değil belirli hareketlerle ilişkilidir.

Bu ayrımların bir bölümü muayene ile, bir bölümü Doppler ultrason ile netleşir. Şikâyeti varise bağlamadan önce bu olasılıkların gözden geçirilmesi, gereksiz işlemin de gecikmiş tanının da önüne geçer.

Günlük hayatta neler yardımcı olabilir?

Aşağıdaki önlemler varisi ortadan kaldırmaz; ancak şikâyetlerin azalmasına katkıda bulunabilir ve tedavi planının bir parçası olarak önerilir:

• Düzenli yürüyüş. Baldır kas pompasını çalıştırarak venöz dönüşü destekler. Uzun süre sabit durmak yerine gün içine yayılmış kısa yürüyüşler daha etkilidir.
• Bacakları yükseltmek. Gün içinde birkaç kez, bacakları kalp seviyesinin üzerinde tutacak şekilde dinlenmek ödemi azaltabilir.
• Kilo kontrolü. Karın içi basıncının azalması, bacaklardan dönen kanın önündeki direnci düşürür.
• Varis çorabı. Şikâyetleri azaltmada yararlı olabilir; ancak basınç sınıfı ve kullanım süresi kişiye göre belirlenmelidir. Doppler değerlendirmesi yapılmadan kullanılan çorap, altta yatan tablonun anlaşılmasını geciktirebilir.
• Uzun yolculuklarda hareket. Aralıklı ayağa kalkmak ve ayak bileği hareketleri yapmak, hareketsizliğin etkisini azaltır.

Not: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular